Người thu gom rác dân lập: đối tượng lao động vô hình

Người thu gom rác dân lập: đối tượng lao động vô hình

SGTT.VN - Một khảo sát về hiện trạng hoạt động và quản lý lực lượng làm rác dân lập trên địa bàn TP.HCM do tổ chức Hành động vì môi trường và phát triển Việt Nam (Enda VN) vừa thực hiện cho thấy: những người làm rác dân lập đang là một đối tượng lao động vô hình, bị bỏ quên trong các cơ chế, chính sách xã hội.

Người làm rác dân lập thường phải đối mặt với nhiều rủi ro về sức khoẻ nhưng hầu hết lại không tiếp cận được các chính sách xã hội và phúc lợi xã hội. Ảnh: TL

Thời gian thu gom rác trung bình từ 6 – 8 giờ/ngày chiếm 53%; 9 – 12 giờ/ngày chiếm trên 34%; tuần làm việc không nghỉ ngày nào; một năm chỉ được nghỉ một ngày mùng 1 tết; khi ốm nặng không thể đi làm thì sẽ nghỉ trung bình từ 1 – 5 ngày. Đây là một vài phác hoạ về lực lượng thu gom rác dân lập theo kết quả khảo sát của Enda VN.

Vị thế trong cộng đồng thấp

Người thu gom rác dân lập hiện nay có hai diện: một là chủ đường dây rác (khoảng 10%) thu nhập bình quân khoảng 5,7 triệu/tháng; còn lại người làm thuê với thu nhập khoảng 2,9 triệu đồng/tháng. Khảo sát hoàn cảnh kinh tế của đối tượng này, có trên 61% hộ thuộc diện không nghèo, trên 23% hộ thuộc diện nghèo, cận nghèo là 4,6%, chính sách là 3%, còn 7% là không biết gia đình mình thuộc diện này.

Xu hướng vay nóng, vay người thân và giảm chi tiêu là ba cách giải quyết khó khăn thường xảy ra với họ. Đa số họ không có sẵn khoản tiết kiệm nào. Đặc biệt, sự huy động hỗ trợ từ cộng đồng với người làm rác dân lập là rất hiếm, cho thấy tiếng nói và vị thế của họ trong cộng đồng rất thấp.

Theo khảo sát, về phía cộng đồng có trên 30% tỏ thái độ xem thường đối với nghề thu gom rác. Người làm rác dân lập cũng rất ít tham gia các cuộc họp tổ dân phố hay họp cộng đồng. Chưa kể, chính trong tâm thức họ còn xem đây là một nghề dưới đáy xã hội, cảm thấy mặc cảm, tự ti với công việc của mình; vì vậy những người này (với đặc tính là thường đi đến các địa phương khác làm việc, ít tham gia các hội họp cộng đồng tại địa phương mình) trở nên vô hình trong các cơ chế, chính sách hỗ trợ, dịch vụ an sinh xã hội.

Khảo sát cho thấy, hầu hết người làm rác dân lập không tiếp cận được các chính sách xã hội và phúc lợi xã hội. “Phúc lợi” duy nhất với họ là quà tết do một số UBND phường, hoặc nghiệp đoàn, hợp tác xã thực hiện. TP.HCM có nhiều chính sách, giải pháp chăm lo cho người nghèo, đối tượng khó khăn, thu nhập thấp (chương trình giảm nghèo tăng giàu; cho vay vốn; hỗ trợ mua bảo hiểm y tế 100% với thành viên hộ nghèo, 50% với hộ cận nghèo; cho vay vốn làm ăn; miễn giảm học phí với hộ nghèo, cận nghèo…), nhưng tất cả đều không “với tới” người làm rác dân lập.

Nhà nước cần có trách nhiệm quan tâm và bảo vệ

Bà Đỗ Thị Thanh Huyền, giám đốc Enda VN cho biết, thực tế thời gian qua cho thấy đã có sự xã hội hoá mạnh với lực lượng thu gom rác ngoài khu vực nhà nước, chiếm tỷ lệ cao và hoạt động hoàn toàn bằng nguồn đóng góp của chủ nguồn thải. Tuy nhiên, người làm rác dân lập thường phải đối mặt với nhiều rủi ro rất khác nhau nhưng bản thân họ chưa quan tâm và cũng không có biện pháp phòng ngừa, đối mặt với rủi ro. Khi bị sốc về sức khoẻ và kinh tế, họ dễ rơi vào cảnh bần cùng. Thu gom rác là công việc độc hại do phải tiếp xúc với nguồn ô nhiễm hàng ngày, nhưng gần 50% người làm rác dân lập không được trang bị bảo hộ lao động, họ cũng chưa được hỗ trợ chế độ độc hại như công nhân của công ty công ích. Thậm chí, 50% đi khám được phát hiện bị lao nhưng họ cũng không biết rằng mình được chữa miễn phí theo chương trình quốc gia; chưa kể những nguy cơ bệnh nghề nghiệp như bệnh về da, hô hấp, cột sống, xương khớp, những bệnh phơi nhiễm… – theo đại diện trung tâm y tế dự phòng thành phố – hoàn toàn bị bỏ quên.

Hiện có 60% lực lượng tham gia tổ thu gom rác do phường quản lý, nhưng vai trò của chính quyền, cơ quan chức năng lại mờ nhạt với họ. Trên 63% tranh chấp xảy ra trong thu gom giữa người thu gom rác dân lập do phường quản lý với người thu gom tự do (24%), thậm chí với công ty công ích đều là các bên tự giải quyết với nhau, thậm chí bằng hình thức “đe doạ”, “vũ lực”. Các mô hình quản lý như hợp tác xã, nghiệp đoàn có người tham gia đều vì những người làm rác dân lập có hai mong muốn cơ bản: được đảm bảo đường dây rác và được hỗ trợ, thăm hỏi khi ốm đau hoặc các dịp lễ cuối năm. Tuy nhiên, hiện nay những mô hình này hiện cũng không giữ chân được họ, tỷ lệ xin ra ngày càng tăng mạnh.

Theo Enda VN, khảo sát cho thấy, mong muốn lớn nhất của lực lượng lao động này là được vay vốn chuyển đổi phương tiện hoặc sản xuất kinh doanh, ở mức trên dưới 50 triệu đồng, trong thời hạn trên 36 tháng. Mong muốn nữa là được hỗ trợ mua bảo hiểm y tế và được cấp thiết bị bảo hộ lao động. “Tôi cho rằng Nhà nước cần có trách nhiệm quan tâm, bảo vệ đối tượng làm rác dân lập, cho họ các chế độ xã hội như mọi lực lượng khác”, đại diện Bảo hiểm xã hội TP.HCM nói tại buổi trao đổi thông tin với Enda gần đây.

Lê Quỳnh